O‘zbekiston yo‘l harakati qoidalari

Yo‘l harakati qoidalari (YHQ) — O‘zbekiston hududida yo‘ldan foydalanuvchi barcha ishtirokchilar, ya’ni haydovchilar, piyodalar va yo‘lovchilar uchun bir xilda majburiy bo‘lgan yagona qoidalar to‘plamidir. Ushbu qoidalar Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 12-apreldagi 172-son qarori bilan tasdiqlangan bo‘lib, keyingi hukumat qarorlari orqali muntazam yangilanib, aniqlashtirib boriladi.

YHQ ning maqsadi — harakat xavfsizligini ta’minlash, inson hayoti va sog‘lig‘ini asrash hamda yo‘l-transport hodisalarining oldini olishdir. Qoidalarni bilmaslik yoki e’tibor bermaslik javobgarlikdan ozod qilmaydi: har bir haydovchi o‘z harakati uchun shaxsan mas’ul hisoblanadi va qonun buzilganda Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks (MJtK) asosida javob beradi.

Hujjat tarkibiy jihatdan bir necha qismdan iborat: umumiy tushunchalar, haydovchi va piyodalarning majburiyatlari, harakatni boshlash va manyovr qilish tartibi, tezlik rejimi, chorraha hamda piyodalar o‘tish joyidan o‘tish qoidalari, shuningdek yo‘l belgilari, chiziqlari va svetofor ishoralari ilovalari. Amaliyotda eng ko‘p savol tug‘diradigan holatlar aynan shu ilovalarda batafsil yoritilgani uchun, aniq bandni doimo Lex.uz dagi amaldagi tahrirdan tekshirib ko‘rish tavsiya etiladi.

Yo‘l belgilari mazmuniga ko‘ra bir necha guruhga bo‘linadi: ogohlantiruvchi belgilar (oldindagi xavf haqida xabar beradi), ustuvorlik belgilari (kim birinchi o‘tishini belgilaydi), taqiqlovchi belgilar (ayrim harakatlarni cheklaydi yoki taqiqlaydi), buyuruvchi belgilar (majburiy harakat yo‘nalishini ko‘rsatadi), axborot-ko‘rsatma belgilari hamda servis (xizmat ko‘rsatish) belgilaridir. Ular ko‘pincha qo‘shimcha axborot taxtachalari (tablichkalar) bilan to‘ldiriladi — bu taxtachalar belgining amal qilish masofasi, vaqti yoki qaysi transport turiga tegishliligini aniqlashtiradi.

Yo‘l chiziqlari (razmetka) belgilarni to‘ldiradi va harakat oqimlarini tartibga soladi. Uzluksiz chiziqni kesib o‘tish yoki uning ustidan chiqib ketish taqiqlanadi, uzuq chiziq esa ma’lum sharoitlarda kesib o‘tishga ruxsat beradi. Piyodalar o‘tish joyi, to‘xtash chizig‘i, yo‘nalish o‘qlari va tezlikni pasaytirish talabi ham aynan razmetka orqali ifodalanadi.

Muhim qoida: belgi bilan chiziq ma’nosi bir-biriga zid kelib qolsa, haydovchi yo‘l belgisi talabiga amal qiladi. Shuningdek, ta’mirlash ishlari yoki vaqtinchalik holatlarda o‘rnatiladigan vaqtinchalik belgilar (odatda sariq fonli) doimiy belgilar va razmetka talabidan ustun turadi. Shu bois yo‘lda ikki xil ko‘rsatma ko‘rsangiz, avval vaqtinchalik va operativ ishoralarga e’tibor bering, so‘ng doimiy belgilarga.

Chorraha va murakkab uchastkalarda kim birinchi o‘tishi aniq ierarxiya bilan belgilanadi. Eng yuqori kuchga tartibga soluvchi (regulirovkachi) ega: uning qo‘l va tayoqcha ishoralari svetofor signallaridan ham, o‘rnatilgan belgilardan ham ustun turadi. Undan keyingi o‘rinda svetofor keladi — ishlab turgan svetofor ustuvorlik belgilaridan ustun hisoblanadi. Agar svetofor o‘chiq yoki uning sariq chirog‘i o‘chib-yonib tursa, chorraha ustuvorlik belgilari bo‘yicha kesib o‘tiladi.

Svetoforning yashil chirog‘i harakatga ruxsat, sariq — to‘xtashga tayyorgarlik va harakatni taqiqlash, qizil esa to‘liq to‘xtashni bildiradi. Qo‘shimcha seksiyadagi strelka faqat o‘sha yo‘nalishdagi harakatni tartibga soladi. Yashil chiroqda burilayotgan haydovchi ham o‘z yo‘lini kesib o‘tayotgan piyoda va velosipedchilarga yo‘l berishi shart.

Piyodalar o‘tish joyida piyodaga ustunlik beriladi: belgilangan o‘tish joyiga yaqinlashganda tezlikni kamaytiring, zarur bo‘lsa to‘xtang. Regulirovkasiz va svetoforsiz chorrahaga kirganda esa umumiy ustuvorlik qoidalari va o‘rnatilgan belgilarga muvofiq harakatlaning. Bu qoidalarning aniq talqini vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkinligini hisobga olib, Lex.uz dagi amaldagi tahrirni tekshirib turing.

Tezlik — yo‘l xavfsizligining eng muhim omillaridan biri. Haydovchi tezlikni nafaqat yo‘l belgisidagi cheklovga, balki real yo‘l sharoitiga — ko‘rinish, ob-havo, yo‘l qoplamasi holati va harakat zichligiga moslashi shart. Belgida ko‘rsatilgan raqam ruxsat etilgan yuqori chegarani bildiradi, u majburiy tezlik emas; sharoit talab qilsa, undan sekinroq harakatlanish kerak.

O‘zbekistonda tezlik chegaralari hudud turiga qarab farqlanadi: aholi punktlari ichida, aholi punktlaridan tashqarida, avtomagistrallarda va turar-joy (hovli) zonalarida turli qiymatlar amal qiladi. Turar-joy va hovli hududlarida piyodalar ustunligi sababli eng past tezlik talab etiladi. Aniq raqamlar YHQ da belgilangan bo‘lib, ular yo‘lga o‘rnatilgan belgilar orqali o‘zgartirilishi mumkin — shuning uchun har doim amaldagi belgiga va Lex.uz dagi joriy tahrirga tayaning.

Old transport bilan xavfsiz masofani saqlash va yetarli yon interval — hodisalarning oldini olishning asosiy usuli. Yomg‘ir, tuman, muzlash yoki tunda ko‘rinish yomonlashganda masofani oshiring. Quvib o‘tish (obgon) faqat qarshi yo‘nalish bo‘sh, ko‘rinish yetarli va razmetka ruxsat bergan joyda amalga oshiriladi; ko‘prik, tonnel, chorraha, temiryo‘l kesishmasi va piyodalar o‘tish joylarida quvib o‘tish cheklanadi.

Haydovchi harakat davomida zarur hujjatlarga ega bo‘lishi shart: tegishli toifadagi haydovchilik guvohnomasi, transport vositasini ro‘yxatdan o‘tkazish hujjati (texnik pasport) va majburiy fuqarolik javobgarligi sug‘urtasi polisi. YHXX xodimi qonuniy asosda to‘xtatgan holatda ushbu hujjatlar taqdim etiladi.

Xavfsizlik kamari haydovchi va barcha yo‘lovchilar uchun majburiy. Bolalarni tashishda ularning yoshi va bo‘yiga mos maxsus qurilma yoki moslamadan foydalanish talab qilinadi. Harakat vaqtida telefonni qo‘lda ushlab foydalanish taqiqlanadi — faqat “hands-free” tizimi orqali gaplashishga yo‘l qo‘yiladi, chunki diqqatning chalg‘ishi hodisalarning tez-tez uchraydigan sababidir.

Transport vositasi texnik jihatdan soz bo‘lishi, uning tormozi, ruli, chiroqlari va shinalari talabga javob berishi kerak. Qorong‘i vaqtda va ko‘rinish yomon bo‘lganda faralarni yoqing. Nosozlik yuzaga kelsa yoki majburiy jihozlar (ogohlantiruvchi uchburchak, o‘t o‘chirgich, tibbiy quti) bo‘lmasa, harakatni davom ettirmaslik xavfsizroq. Texnik holat va davriy ko‘rik talablari bo‘yicha alohida qo‘llanmadan ham foydalaning.

YHQ buzilganda javobgarlik Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks (MJtK) asosida belgilanadi. Ayrim huquqbuzarliklar avtomatik qayd qilish kameralari orqali, boshqalari YHXX xodimi tomonidan joyida hujjatlashtiriladi. Jarima miqdorlari bazaviy hisoblash miqdori (BHM) ga bog‘langan bo‘lib, vaqti-vaqti bilan o‘zgarib turadi — shu sabab aniq summa va tegishli moddani mustaqil ravishda tekshirish muhim.

Jarima qarorlari, foto-video dalillar va to‘lov holatini MyGov hamda boshqa rasmiy raqamli kanallardan ko‘rish mumkin. Qaror bilan rozi bo‘lmasangiz, belgilangan muddatda yuqori turuvchi organga yoki sudga shikoyat qilish huquqiga egasiz. Bu boradagi tafsilotlar saytdagi “Yo‘l jarimalarini tekshirish”, “Yo‘l jarimasini to‘lash” va “Jarimaga shikoyat qilish” bo‘limlarida batafsil bayon etilgan.

YHQ jonli hujjat — unga vaqti-vaqti bilan o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritiladi. Shuning uchun eshitgan yoki eski manbadan o‘qigan ma’lumotga emas, balki Lex.uz dagi amaldagi tahrirga hamda YHXX va MyGov ning rasmiy e’lonlariga tayaning. Tezlik, quvib o‘tish yoki hujjatlar bilan bog‘liq muhim savollarda shubha tug‘ilsa, o‘sha zahoti rasmiy manbadan solishtiring.